Najpopularniejsze produkty

Krótka historia regionu tokajskiego

HomeKrótka historia regionu tokajskiego

Krótka historia regionu tokajskiego

Tokaj wśród węgierskich regionów winiarskich ma najbogatsze tradycje historyczne. O jego wyjątkowości stanowią unikalny terroir oraz bogate geologia i gleby: historia Tokaju rywalizuje z tak słynnymi regionami winiarskimi, jak Burgundia i dolina Rodanu we Francji czy Piemont i Toskania we Włoszech.

Okres podboju kotliny Karpackiej

Podbijający wraz z Węgrami kotlinę Karpacką tureccy Kabarzy przynieśli ze sobą pochodzącą z północnego pogórza Kaukazu zaawansowaną, wschodnią wiedzę winiarską, ale nie ulega wątpliwości, że na dzisiejszym obszarze regionu tokajskiego istniały już wówczas winnice. Zdobywcy już w X wieku dostrzegli korzystne cechy geograficzne i strategiczne przyszłego regionu winiarskiego, w wyniku czego stał on się szybko terenem łowieckim głów plemion, książąt, a następnie królów. O tradycjach winniarskich świadczy fakt, że w dokumentach pochodzących z końca XI wieku mowa jest o będących w królewskim posiadaniu piwnicach. Na początku XIII wieku obszar ten stał się królewskim majątkiem leśnym zarządzanym z Sárospataku: był to jeden z najważniejszych terenów łowieckich królów węgierskich, dzięki czemu mieszkańcy cieszyli się bardziej uprzywilejowaną pozycją niż miało to miejsce w sąsiednich województwach.W rozwoju regionu odegrał rolę fakt, że w XII wieku władcy węgierscy sprowadzili znaczącą liczbę osadników włoskich i walońskich. Nowoprzybyli przywieźli ze sobą ze swej starej ojczyzny zaawansowaną kulturę winiarską korzeniami sięgającą jeszcze okresu starożytnego Rzymu. Osadnictwo została czasowo przerwane przez mongolskie i tatarskie najazdy z 1241 i 1282 roku. Po okresie spustoszeń węgierscy królowie z dynastii Arpadów kontynuowali sprowadzanie mówiących językami romańskimi osadników, zwanych również ludami przybyszów (po łacinie hospes), na teren dzisiejszego regionu. Po wygaśnięciu rodu Árpádów, władcy dynastii andegaweńskiej kontynuowali tę politykę osadniczą. W rezultacie pod koniec XIV wieku miejscowości w regionie były na tyle rozwinięte, że posiadały własne wspólnoty religijne a podatki od wyprodukowanega wina płaciły królowi i kościołowi z rabatem.

Rola zakonów w kształtowaniu regionu winiarskiego w okresie średniowiecza

Na terenie współczesnego regionu tokajskiego władcy oraz miejscowi możni zakładali opactwa i klasztory augustianów, benedyktynów, dominikanów, franciszkanów, szpitalników, paulinów i norbertanów, którym przekazywali również spore winnice. Wśród zakonów ważną rolę odegrał jedyny powstały na Węgrzech zakon paulinów zwanych też zakonem Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika. W połowie XIII wieku paulini, głównie dzięki darowiznom i testamentom, znaleźli w posiadaniu znaczących majątków winnych. W początkach XIV wieku zakon ten otrzymał od węgierskich królów i rzymskich papieży przywileje pozwalające im nie płacić podatków od uprawianych przez siebie winnic i od handlu produkowanymi tam winami. W rezultacie paulini stworzyli modelowe majątki winne późnego średniowiecza. Wśród nich trzeba wymienić klasztory w Göncu, Kieżmarku, Tokaju, Sajólád i Sátoraljaújhely, wszystkie one posiadały spore winnice. To tym klasztorom zawdzięczamy powstanie parceli Kakas w Bodrogkeresztúr, Király w Mádzie, Makra w Makkoshotyce, Szárhegy i Zsadányi w Sárazsadány, Estava, Gomboshegy, Hosszúhegy, Királyhegy, Megyer i Olaszihegy w Sárospataku, Boda i Oremus w Sátoraljaújhely, Mézesmál i Szentkereszt w Tarcalu, Remete i Tökösmál w Tállyi. Działalność winiarska paulinów odcisnęła się tak głębokim piętnem w regionie, że wiele winnic i winnic, które istnieją do dziś, nazywa się Barát (mnich) lub Remete (pustelnik). Poza paulinami, po 1248 roku znaczącym właścicielem ziemskim był prepozyt norbertanów na Spiszu. Zakon otrzymał od króla Beli IV (1236-1270) jako darowiznę wieś Olaszliszkę z przyległymi winnicami. Dzięki norbertanom znane stały się takie dzisiejsze parcele jak Narancsi, Csontos, Kulcsár, Kútpataka, Meszes i Rány. W rozwoju tokajskiego regionu winiarskiego ważną rolę odegrały także miasta leżące na terenie Górnych Węgier (obecnie Słowacja) i żyjące tam zamożne mieszczaństwo. Pod koniec XIV wieku Bardejów, Preszów i Koszyce były na tyle silne gospodarczo, że mogły sobie pozwolić na handel słynnmi winami sremskimi oraz ich konsumpcję, jednakże w połowie XV wieku dostrzeżono tam znakomitą jakość win tokajskich. Tak zaczęły się intensywny handel i skupywanie winnic w regionie, głównie wokół Abaújszántó, Koldu, Mádu, Rátki, Tállyi, Tarcalu, Tolcsvy i Tokaju. Dzięki temu znane stały się winnice Bea, Magita, Kassaváros, Sátorhegy w Abaújszántó, Bányász, Hasznos, Hetény, Kővágó, Nyerges i Palota w Tállyi, oraz Bartalos-Kútpataka, Gyopáros, Cziróka, Melegmál i Várhegy w Tolcsvie. Przyczyną tego nagłego skoku jakościowego w regionie były najazdy tureckie w latach sześćdziesiątych XIV wieku, które przyniosły najlepszemu w kraju regionowi winnemu Srem tak wielkie zniszczenia, że ten nie mógł się już z nich podnieść. Z tego powodu szereg rodzin winiarskich przeniosło się stamtąd do południowych obszarów dzisiejszego regionu tokajskiego. Nowi osadnicy przynieśli ze sobą wyższą kulturę uprawy winorośli i zaawansowaną technologię winiarską, prawdopodobnie również technikę wytwarzania naturalnego słodkiego wina. Dzięki temu już w drugiej połowie XV wieku jakość win tokajskich dorównywała niemal winom sremskim, co wzbudziło zainteresowanie w miastach Górnych Węgier. W tym okresie również wsie Abaújszántó, Bodrogkeresztúr, Mád, Olaszliszka, Szerencs, Tállya, Tarcal, Tolcsva i Tokaj stały się miastami targowymi z własnymi samorządami. Pozycję miast w Górnych Węgrzech znacznie wzmocnił dekret króla Macieja I (Hunyadiego, 1458–1490) z 1482 roku, który nadał im przywilej bezcłowego handlu winami tokajskimi. Nadało to rozwojowi regionu ogromny impet, i tak pod koniec XV wieku wyrósł on na drugi obok Sremu najważniejszy ośrodek winiarski z czasem przejmując nawet od niego dominującą pozycję. W tym okresie miejscowości w regionie tokajskim ustanowiły i spisały własne regulacje dotyczące handlu i produkcji wina. Intensywne zakupy majątków winnych przez niemieckojęzyczne mieszczaństwo z wolnych królewskich miast Górnych Węgier, które pojawiło się w regionie, były odnotowywane w pisemnych dokumentach wytwarzanych przez samorządy lokalnych miasteczek. To wpłynęło pozytywnie na rozwój umiejętności piśmienniczych w drugiej połowie XV wieku. Handel majątkami i ściśle z nim związany rozwój umiejętności pisania i czytania w znacznym stopniu przyczyniły się już w tym okresie do powstania poczucia wspólnoty wśród miejscowości regionu. Wytworzyły one wspólną tożsamość i potrafiły przemawiać jednym głosem do lokalnych i wyższych władz w walce o swoje interesy. Tak więc regulacje te były zwiastunami zamkniętego regionu winiarskiego, który miał powstać w przyszłości. Oryginalne ich wersje niestety się nie zachowały. Uległy one zniszczeniu w burzach historii, które kilkakrotnie w XVI wieku nawiedzały region, same regulacje przetrwały jednak w odpisach dzięki wielokrotnemu odtwarzaniu z pamięci.

Podwójne królestwo i okupacja turecka

Klęska pod Mohaczem w 1526 roku, epoka podwójnego królestwa (1526-1540) i początek okupacji tureckiej (1541 rok) przyniosły znaczące zmiany w regionie. Z jednej strony dalej trwał zaczęty w połowie XV wieku napływ ludności ze zniszczonych obszarów kraju, takich jak Baczka, Srem, Sławonia i Temesköz, potęgując korzystny wpływ na kulturę uprawy winorośli i produkcję wina. Z tego okresu pochodzą zapisy na temat procesu produkcji wina aszú i szamorodni (főbor). Z drugiej strony szybkie rozprzestrzenianie się protestantyzmu, luteranizmu i kalwinizmu, przyniosło regionowi więcej swobód. Właściciele ziemscy, którzy stali się wyznawcami reformacji, zmniejszając obciążenia podatkowe podległej im ludności wzbudzili w niej zainteresowanie produkcją wina i handlem. Istotnej zmianie uległa też struktura własnościowa regionu. Odnosiło się to zwłaszcza do drobnej i średniej szlachty żyjących w komitacie Abaúj-Torna i Zemplén. Większość ówczesnej elity politycznej Węgier poległa w bitwie pod Mohaczem. W ich miejsce do nowej arystokracji weszły dotąd małoznaczące rody jak np. rodziny Alaghy, Bethlen, Bocskai, Csáky, Dobó, Erdődy, Gyulaffy, Keczer, Lórántffy, Nádasdy, Esterházy, Rákóczi, Szepessy, Szuhay, Thököly lub Vay, które w XVI-XVII wiekach kształtowały historię regionu. Członkowie tych rodzin stali się nie tylko panami, ale i dobrymi gospodarzami regionu, zakładając tam wzorcowe majątki winne. Wyprodukowane wina sprzedawano na rynkach zagranicznych, głównie w Polsce, po bardzo korzystnych cenach. W tym samym czasie wolne miasta królewskie Górnych Węgier i ich zamożni mieszkańcy zdołali zachować swoje majątki, które nabywali w regionie od połowy XV wieku. Pomimo ponownych najazdów tureckich region się dalej rozwijał. Coraz więcej rodzin drobnoszlacheckich budowało na winie ogromne majątki i dołączało do kręgów arystokracji. W ten sposób wielkimi posiadaczami stały się rodziny Barakonyi z Tornabarakony, Gönczy z Mádu, Szemere ze wsi Szemere, Bercsényi z Székesu, Bónis z Tolcsvy czy Szirmay z Szirmabesenyő. Węgierska arystokracja z Siedmiogrodu weszła w posiadanie znaczących majątków winnych w regionie, częściowo poprzez darowizny, częściowo przez małżeństwa, a częściowo w drodze dziedziczenia. I tak wśród wielkich właścicieli ziemskich aż do schyłku XVII wieku znalazły się rodziny Andrássych, Apafich, Kemény, Gyulaffych czy Telekich. W 1640 i 1641 roku wpływowi w regionie posiadacze spotkali się w Mádzie i Tállyi, gdzie przyjęto zasady regulujące uprawę winorośli, winobranie, procese wytwarzania wina i prawa własności. Przepisy te wkrótce nazwano tak zwaną ustawą Hegyalja (dawna nazwa regionu), położyła ona podwaliny pod przyszły zamknięty region winiarski. Okres ten można nazwać pierwszym złotym wiekiem regionu. Pojawienie się w 1663 roku kontrreformacji, niepowodzenie antyhabsburgskiego spisku Wesselényiego (1670), ruch kuruców hrabiego Imre Thökölyego (1657-1705) (1682-1685), dwa lokalne powstania (1671, 1697) oraz powstanie Rákoczego (1703 −1711) stawiały posiadaczy majątków winnych przed poważnymi wyzwaniami niosąc zarazem ze sobą istotne obciążenia finansowe, co wpływały negatywnie na region. W sytuacji gwałtownej ekspansji katolicyzmu mieszkańcy, którzy odmówili konwersji, zostali wydaleni, ich majątki skonfiskowane i przekazane na własność skarbu państwa. W tym okresie wiele rodzin arystokratycznych potraciło swoje majątki z powodu związków ze spiskiem Wesselényiego. Skonfiskowane winnice nie były uprawiane i zaczęły chylić się ku upadkowi. Dwór wiedeński dokonał spisu przejętych majątków kategoryzując je na podstawie ich potencjału, co posłużyło za podstawę przyszłej klasyfikacji parcel. Po powstaniu Rakoczego, kilku byłych właścicieli odkupiło za duże kwoty swoje posiadłości, ale musiało upłynąć wiele lat, zanim skonfiskowane i zaniedbane winnice na nowo rozkwitły. Struktura własnościowa również uległa znacznej zmianie w XVIII wieku. Byli chłopi pańszczyźniani, drobna i średnia szlachta nie byli w stanie podnieść się z poniesionych wcześniej szkód i w ten sposób zostali zmuszeni do sprzedania swoich posiadłości bogatszym arystokratom. W latach dwudziestych XVIII wieku do właścicieli ziemskich dołączyli arystokraci lojalni wobec dworu wiedeńskiego, m.in. rodziny Aspremontów, Buttlerów, Grassalkovichów, Gyulay, Hallerów, Ravenów, Károlyich, Klobusiczkych, Mudrány, Nigrellich, Orczy, Roxerów, Zombory, Waldbottów. Ze starych wielkich właścicieli ziemskich pozostały tylko rodziny Andrássych, Erdődych, Szemere, Szirmay i Vay. Okres kilkadziesięciu lat po zakończeniu powstania Rakoczego nazywany jest także drugim złotym wiekiem regionu. Miała miejsce wtedy odbudowa ze zniszczeń oraz proces klasyfikacji winnic, szereg lat przyniosło nadzwyczajne urodzaje wina. W 1737 roku, w związku ze sprawą o fałszowanie wina, cesarz Karol III (1711-1740) wydał tajny dekret, w którym, po raz pierwszy na świecie, ogłosił powstanie zamkniętego regionu winnego, który to przywilej przypadł w udziale Tokajowi. Dało to miejscowym producentom i posiadaczom ochronę. W 1749 roku z będących jego własnością dawnych majątków rodzin Bercsényich i Rákóczich, w Sárazsadány, Tarcalu i Tokaju utworzył tzw. majątki koronne, które niemal do dziś pozostały w rękach państwa. Jako zarządców chętnie zatrudniano tam początkowo greckich i ormiańskich handlarzy winem, a następnie żydowskich kupców z Galicji, którzy zaczęli się osiedlać w regionie w drugiej połowie XVIII wieku.

Przeszkody w handlu

W 1754 roku królowa Maria Teresa (1740-1780) wydała dekret celny odnoszący się do węgierskich towarów wysyłanych do dziedzicznych prowincji austriackich. Dotkliwie wpłynęło to na region, ponieważ producenci musieli teraz płacić do skarbu państwa wysokie cła od win sprzedawanych w innych prowincjach monarchii. Region został również dotknięty kryzysem politycznym Rzeczpospolitej Obojga Narodów, który doprowadził do upadku i rozbiorów państwa w latach 1772-1795. W ten sposób utracił on swój najważniejszy rynek, Polskę, co pogrążyło wytwórców w poważnym kryzysie nadprodukcji, gdyż akurat miało miejsce kilka świetnych dla produkcji wina lat. Przez krótki okres Wielka Rewolucja Francuska (1789–1794) i wojny napoleońskie (1799–1815) pomogły załagodzić kryzys. Jednak tragiczny dla rolnictwa okres, który rozpoczął się w 1814 roku i dotknął cały kontynent, doprowadził do poważnego spadku produkcji. Złe dla winiarzy lata następowały po sobie przez niemal dekadę a w dodatku nie udawało się znaleźć nowych rynków zbytu. Kryzys udało się przyzwyciężyć dopiero w latach pięćdziesiątych XIX wieku. W Mádzie w 1853 roku dla podboju rynków zbytu założono Stowarzyszenie Winiarzy Tokajskich. Po ugodzie węgiersko-austriackiej z 1867 roku wydawało się, że region znowu trafił na ścieżce wzrostu, ale nadzieje pogrzebał wybuch epidemii filoksery, który miał miejsce około 1880 roku, a który nie oszczędził i Tokaju. Wiele majątków zbankrutowało i wiele autochtonicznych odmian winogron, takich jak kövérszőlő lub ezerjó, zniknęło. Potrzeba było dwudziestu lat pracy winiarzy by region doszedł do siebie po zniszczeniach spowodowanych filokserą.

Podział regionu na mocy dyktatu pokojowego Trianon

Także XX wiek nie przyniósł regionowi wiele dobrego. Dyktat pokojowy Trianon z 1920 roku, który zakończył I wojnę światową, uczyniła go terenem przygranicznym. Takie miejscowości jak Bardejów, Preszów, Koszyce, Kieżmark, Lewocza, Rożniawa czy Użhorod, które same lub poprzez swoich zamożnych mieszkańców odgrywały ważną rolę w strukturze własnościowej regionu, znalazły się po drugiej stronie nowych granic. Jakby tego było mało, niedlugo po podpisaniu traktatu pokojowego wybuchła potężna epidemia mączniaka rzekomego, która zniszczyła szereg winnic powodując kolejną falę bankructw. Zanim, z wielkimi trudnościami, region wyszedł z zapaści, w 1929 roku wybuchł światowy kryzys gospodarczy, w wyniku którego wielu właścicieli winnic zbankrutowało. Druga wojna światowa przyniosła kolejne spustoszenia zarówno wśród ludności jak i w winnicach. Żydowscy posiadacze majątków oraz kupcy zostali deportowani w 1944 roku, większość z nich zginęła w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Nacjonalizacja, która miała miejsce po przejęciu władzy przez komunistów po 1945 roku, zlikwidowała wielkie majątki w regionie. Po niej nastąpiła brutalna kolektywizacja lat pięćdziesiątych. Przez następne pięć dekad kontrolowane przez państwo wytwórstwo wina koncentrowało się na mniej wymagających rynkach socjalistycznych, zwłaszcza ZSRR. Ucierpiała na tym jakość win, ponieważ wszystko było podporządkowane produkcji ilościowej. W tym czasie sława wina tokajskiego należała już tylko do historii, było ono zaledwie cieniem swojej chwalebnej przeszłości. Koniec socjalizmu w 1990 roku przyniósł regionowi kolejną historyczną szansę. Rozpoczęła się prywatyzacja, wypłacano odszkodowania, a wraz z reorganizacją prywatnej własności powstały mniejsze i większe majątki. Miejmy nadzieję, że to początek nowego, lepszego okresu w historii regionu tokajskiego.